Điện ảnh Huế và Gái Già Lắm Chiêu 3

Huế gần đây nổi bật trên màn ảnh rộng Việt Nam với sự ra mắt của bộ phim hài lãng mạn Gái Già Lắm Chiêu 3 và bộ phim mang đậm chất hoài niệm Nắng Đầy Xứ Huế. Ngay trong tuần đầu công chiếu dịp Tết Nguyên Đán, người hâm mộ của loạt phim Gái Già Lắm Chiêu đã nhanh chóng lấp đầy các rạp chiếu phim. Gái Già Lắm Chiêu 3 tập trung vào mối quan hệ khác biệt giai cấp giữa Jack Lê, một công tử con nhà giàu gốc Huế, và Ms. Q, một hotgirl Sài Gòn làm MC chương trình truyền hình. Mở đầu phim, khi Jack cầu hôn Ms. Q tại một nhà hàng sang trọng ở Sài Gòn thì mẹ anh, bà Mai, từ Huế vào và tìm cách ngăn cản cuộc hôn nhân này vì cho rằng Ms. Q không xứng đáng làm dâu nhà mình. Sau đó, Jack và Ms. Q đến Huế để xoa dịu gia đình Jack, xin phép cưới và lấy lại chiếc nhẫn đính hôn cổ.

Cảnh phim Gái Già Lắm Chiêu 3 với Ms. Q và bà Mai. Nguồn ảnh: youtube.com

Gái Già Lắm Chiêu 3 không mang đến nhiều điều bất ngờ hơn những gì bạn mong đợi từ phần ba của một bộ phim thương mại: cốt truyện dễ đoán dựa trên những khuôn mẫu về người Sài Gòn thích scandal và người Huế truyền thống, cứng nhắc. Thêm vào đó là một người họ hàng lớn tuổi màu mè và một cô dâu đối thủ được gia đình chấp thuận, bạn sẽ dễ dàng đoán được cái kết có hậu của Gái Già Lắm Chiêu 3. Bộ phim nhanh chóng vấp phải những lời chỉ trích vì có nhiều điểm tương đồng với bộ phim hài lãng mạn Mỹ Crazy Rich Asians (2018), nhưng việc phát hành đúng dịp Tết Nguyên đán đã mang đến tiếng cười giải trí cho những người trẻ sau những ngày Tết phải đối mặt với những câu hỏi dò xét của gia đình về chuyện tình cảm và hôn nhân. Những tình huống hài hước trong phim phản ánh thực tế mà nhiều người trẻ gặp phải khi né tránh những câu hỏi từ gia đình về chuyện tình cảm và lo lắng khi lần đầu giới thiệu người yêu ở xa về ra mắt. Điều này càng làm tăng thêm sự đồng cảm giữa khán giả và câu chuyện “tình tay ba” giữa bà Mai, Jack và Ms. Q.

Jack và Ms. Q trong phim Gái Già Lắm Chiêu 3. Nguồn ảnh: saostar.vn

Có thể nói rằng Jack trong Gái Già Lắm Chiêu 3 đã mắc phải một số sai lầm ngớ ngẩn khi làm cầu nối giữa mẹ anh, bà Mai – người coi trọng giá trị Nho giáo, và Ms. Q – cô bạn gái nghiện livestream. Anh không thông báo cho mẹ về kế hoạch đính hôn và cũng không làm gì nhiều để bảo vệ bạn gái trong những mâu thuẫn gay gắt nhất của bộ phim. Anh lấp lửng giữa tình mẫu tử với bà Mai và tình yêu với Ms. Q. Sự mâu thuẫn này được thể hiện rõ hơn qua cái tên nước ngoài của anh, chịu ảnh hưởng từ nền giáo dục Mỹ và lối sống Sài Gòn hiện đại. Cả hai điều này đều được tạo điều kiện nhờ đặc quyền gia thế và được khuyến khích bởi truyền thống Nho giáo coi trọng giáo dục, nhưng đồng thời cũng đòi hỏi những giá trị gia đình bảo thủ (ví dụ như không quan hệ tình dục trước hôn nhân, cha mẹ đồng ý người bạn đời và không chấp nhận việc lấy vợ lớn tuổi hơn, hay còn gọi là “gái già” – một thuật ngữ xuất hiện trong tựa phim và thường xuyên trong phụ đề tiếng Anh). Đồng thời, giá trị Nho giáo cho phép Jack, với tư cách là con trai trưởng (trưởng nam), có một vai trò trong phim tương đối ít bị ảnh hưởng bởi mâu thuẫn giữa mẹ và bạn gái. Xung đột văn hóa giữa bà Mai và Ms. Q là yếu tố cốt lõi tạo nên cốt truyện. Hầu hết khán giả sẽ không mong đợi gì hơn từ Jack trong phim do những mâu thuẫn thường thấy giữa mẹ chồng và nàng dâu, một mối quan hệ gia đình thường bị rập khuôn và đem ra làm trò cười trong xã hội hiện đại.

Bên cạnh những câu chuyện hài hước dựa trên những câu nói đặc trưng của Huế, không chỉ những mối quan hệ trên màn ảnh mới tạo được sự đồng cảm với khán giả địa phương. Những cảnh quay tràn ngập đồ cổ, hương trầm và ẩm thực cung đình được bổ sung bởi hàng loạt địa điểm đẹp như tranh vẽ của Huế khiến khán giả địa phương thích thú. Tuy nhiên, những cảnh quay ở Huế, chiếm phần lớn thời lượng của Gái Già Lắm Chiêu 3, không chỉ là chùa chiền và cầu cống. Một phần lớn của bộ phim xoay quanh ngôi nhà của gia đình Jack, được quay tại hai địa điểm, một trong số đó là nhà của họa sĩ nổi tiếng Huế, Bùi Trần.

Bữa tiệc tại nhà ở Huế trong phim Gái Già Lắm Chiêu 3. Nguồn ảnh: saostar.vn

Là một trong những nữ họa sĩ nổi tiếng nhất của Huế, Bùi Trần đã vẽ tranh hơn 30 năm. Mặc dù hầu hết các họa sĩ ở Việt Nam đều được đào tạo bài bản tại các trường đại học ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh hoặc Huế, Bùi Trần phần nào tự học dưới sự hướng dẫn của họa sĩ Nguyễn Trung. Bà cũng từng điều hành một phòng tranh ở Huế, trưng bày các tác phẩm của các nghệ sĩ địa phương. Kể từ đó, tác phẩm của bà đã được quốc tế công nhận và thường xuyên xuất hiện tại các nhà đấu giá quốc tế như Christie’s và Sotheby’s. Chân dung, chiếm một phần lớn trong các tác phẩm của bà, thể hiện sự đối lập trừu tượng; niềm vui chống lại nỗi buồn, hy vọng nhưng u sầu, những cảm xúc được chuyển tải lên khung vẽ từ những khó khăn mà Bùi Trần đã phải đối mặt trong cuộc sống, có lẽ không gì hơn là cuộc ly hôn và sự mất mát của con trai duy nhất. Ngôi nhà vườn của Bùi Trần thật lộng lẫy. Nằm trên đồi Thiên An trầm mặc bên ngoài thành phố Huế, du khách bị mê hoặc bởi cảm giác lãng mạn huyền thoại của Huế bao trùm nơi cư trú. Khu nhà bao gồm kiến trúc lấy cảm hứng từ các tòa nhà thuộc địa của Pháp và nơi ở trước đây của các quan lại triều Nguyễn. Trái cây mọc từ nhiều loại cây được trồng xung quanh khu vườn và chuồn chuồn bay lượn giữa các ao cá. Đây là nơi Ms. Q lần đầu gặp bà Mai tại Huế trong một bữa tiệc sang trọng và ngôi nhà của Bùi Trần đã thể hiện một cách hoàn hảo sự xung đột thế hệ giữa Việt Nam xưa và nay: bù đắp cho những cảnh trước đó về lối sống Sài Gòn nhộn nhịp, hiện đại với sự xa hoa biệt lập của vẻ đẹp Huế đang phai tàn.

Dàn diễn viên nữ trong phim Gái Già Lắm Chiêu 3. Nguồn ảnh: 2sao.vietnamnet.vn

Gái Già Lắm Chiêu 3 xoay quanh sự mất cân bằng giữa Ms. Q và bà Mai, nhưng nhân vật bà Mai có nhiều điểm tương đồng với họa sĩ Bùi Trần. Không có hình ảnh người cha trong phim, vai trò gia trưởng bị khuyết. Bà Mai, người mẹ đứng đầu gia đình, phải bảo vệ các giá trị gia đình bảo thủ và uy tín xã hội của gia đình. Tác phẩm nghệ thuật của Bùi Trần xoay quanh một số chủ đề nhất định và những chủ đề hiện hữu không quan trọng hơn một số chủ đề bị thiếu sót, một trong số đó là hình ảnh người cha vắng mặt. Cả tác phẩm nghệ thuật của Bùi Trần và những lời nói của bà Mai trên màn ảnh đều thể hiện những khó khăn cá nhân của họ trong một nền văn hóa Huế mang tính nam quyền bảo thủ. Bà Mai gánh vác trách nhiệm của người gia trưởng nhưng lại phải chịu đựng những tổn thương của một người phụ nữ sống theo những quy tắc văn hóa lỗi thời; điều này thể hiện rõ khi bà suýt mất quyền sở hữu toàn bộ tài sản của gia đình. Bùi Trần kín đáo thể hiện những khó khăn tương tự thông qua các bức tranh của mình. Trong khi tác phẩm nghệ thuật của bà gợi lên khung cảnh Huế lãng mạn và chân dung gia đình, nó cũng bỏ qua sự hiện diện của nam giới. Bùi Trần là một bà mẹ đơn thân đã ly hôn với con trai của một gia đình quý tộc Huế. Bà phải duy trì những giá trị Huế đó trong thời kỳ chuyển đổi kinh tế quan trọng ở Việt Nam (thời kỳ Đổi Mới) nhưng lại cần sự tự lực để nuôi dạy con cái trong một nền văn hóa bảo thủ vẫn đòi hỏi một nhân vật nam.

Họa sĩ Huế Bùi Trần và diễn viên Lê Khánh đã cùng nhau xây dựng nhân vật bà Mai cho bộ phim.

Khi viết bài viết này, rõ ràng là những điểm tương đồng giữa Bùi Trần và bà Mai không phải là ngẫu nhiên. Diễn viên Lê Khánh, người đóng vai bà Mai, đã trở lại màn ảnh sau 20 năm vắng bóng vì bà cảm thấy đồng cảm với nhân vật: “Tôi gần như gật đầu ngay cả trước khi cầm kịch bản trên tay. Lý do duy nhất là tôi đồng cảm với người phụ nữ này. Hơn nữa, câu chuyện của Thái Tuyết Mai bằng cách nào đó đã trùng hợp với cuộc đời tôi, cuộc đời của mẹ tôi, các chị em gái của tôi… Nó đã chạm đến cảm xúc của tôi nên tôi quyết định nắm lấy cơ hội này”. Theo bài báo, nữ diễn viên người Hà Nội đã dành thời gian với Bùi Trần để tìm hiểu thêm về phong tục và trách nhiệm của người phụ nữ Huế để hoàn toàn hòa mình vào vai diễn của mình. Đạo diễn Bảo Nhân nhận xét: “Khi tôi nói với [Lê Khánh] rằng câu chuyện này là một câu chuyện có thật,…lấy cảm hứng từ đời thực, [cô ấy] ngay lập tức muốn gặp nhân vật thật đó. Trước khi quay, chúng tôi đã yêu cầu họa sĩ Bùi Trần [cho một cuộc gặp gỡ]’.” Ngôi nhà của gia đình Lê được trang trí bằng nhiều bức tranh của Bùi Trần. Khi bộ phim tiến triển, bà Mai được nhìn thấy đang sáng tác tác phẩm nghệ thuật của riêng mình, bắt chước các họa tiết cốt lõi của một bức tranh Bùi Trần.

Bức tranh mà bà Mai thực hiện trong suốt bộ phim có nội dung và hình thức điển hình của tác phẩm nghệ thuật của Bùi Trần. Nguồn ảnh: tiin.vn

Bức tranh của bà Mai mô tả một người phụ nữ ngồi bên bờ biển, từ chối ánh nhìn của người xem trong khi suy ngẫm về một vùng biển trống rỗng. Trong một cảnh, bà Mai tiếp tục vẽ tranh trong một cuộc tranh luận nảy lửa với con trai mình, mỗi nét vẽ trên khung vẽ càng hung hăng hơn khi cuộc đối thoại căng thẳng hơn, gần như làm hỏng bức tranh. Trong những cảnh cuối cùng của phim, bà Mai hoàn thiện bức tranh và Jack nhận xét ‘đó có phải là bức tranh mẹ ở Lăng Cô (một đầm phá gần đó) không, mẹ?’. Lời thừa nhận ngắn gọn bằng giọng nói về bức tranh này ám chỉ một ý nghĩa lớn hơn đối với một trong những chủ đề cơ bản của Gái Già Lắm Chiêu 3. Việc bà Mai hoàn thành tác phẩm nghệ thuật, thay vì phá hủy nó, không phải là sự chấp nhận và thay đổi tính cách của nàng dâu mới, mà là sự cho phép. Bức tranh truyền đạt sự kéo dài của người phụ nữ Huế biệt lập khi bà tận tụy đứng canh gác các giá trị bảo thủ và cho phép “Sài Gòn mới” đi qua. Bức chân dung cho thấy bà Mai, đang nhìn đường bờ biển dần dần bị xói mòn vào biển hiện đại mà cuối cùng cũng sẽ nhấn chìm bà.

Ms. Q và bạn bè Sài Gòn của cô. Nguồn ảnh: media.ex-cdn.com

Một cách giải thích về kết luận của Gái Già Lắm Chiêu 3 không chỉ coi đó là sự cho phép hiện đại của bà Mai mà còn là sự chuyển giao di sản bảo thủ của gia đình cho Jack và Ms. Q. Giống như rất nhiều phụ nữ tham gia vào bộ phim này, cả trên màn ảnh và ngoài đời, bà Mai sau đó thừa nhận mình là người ngoài cuộc được đưa vào để phục vụ gia đình, một vai trò mà Bùi Trần đã trải qua và truyền đạt trong tác phẩm của mình. Cả hai người phụ nữ đều trải qua những khổ nạn của riêng mình khi được giới thiệu vào gia đình chồng tương ứng. Sẽ rất tự nhiên khi hỏi liệu những thay đổi văn hóa này có mãi là gánh nặng cho các bà mẹ trong gia đình hay không, hay đây là thời đại chứng kiến sự xói mòn của những giá trị văn hóa được coi là đặc trưng của quốc gia Việt Nam. Có thể Ms. Q sẽ từ bỏ chứng nghiện điện thoại và trở thành một nhà hoạt động vì quyền của phụ nữ trong khi bảo vệ văn hóa Việt Nam khỏi toàn cầu hóa trong Gái Già Lắm Chiêu 4! Nhưng, tôi sẽ không nín thở chờ đợi điều đó.